ЧИНГИС ХААН ОЛОН УЛСЫН НИСЭХ БУУДЛЫН ХҮЧИН ЧАДЛЫГ НЭМЭГДҮҮЛЭХ ӨРГӨТГӨХ ТӨСЛИЙН БЭЛТГЭЛ СУДАЛГААНЫ ХҮРЭЭНД ЖАЙКА-ИЙН СУДАЛГААНЫ БАГ БАЙГАЛЬ ОРЧИН БОЛОН НИЙГМИЙН АСУУДЛЫН СУДАЛГААГ ХЭРЭГЖҮҮЛЛЭЭ

1. Товч танилцуулга

1957 онд ашиглалтад орсон Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал нь цаг хугацааны эрхээр элэгдэж, техник, дэд бүтцийн хувьд хуучирсан байдалтай болсон. Мөн газарзүйн байршлын онцлогийн улмаас нисэх буудлын өмнө болон зүүн талд орших уул толгод нь нисэх онгоцны хөөрөлт, буултын чиглэлд хязгаарлалт үүсгэж, нислэгийн саатал, цуцлалт байнга тохиолддог байв. Эдгээр нөхцөл байдлыг харгалзан Монгол Улсын Засгийн газар Японы Засгийн газрын хөнгөлөлттэй иений зээлийн хүрээнд нислэгийн үйл ажиллагаанд саадгүй байршилд Чингис хаан олон улсын нисэх буудлыг шинээр барьж, 2021 оны 7 дугаар сард ашиглалтад оруулсан. Тус нисэх буудлыг Монгол Улсын Засгийн газар болон Японы дөрвөн компанийн хамтарсан “Нью Улаанбаатар Интернэйшнл Эйрпорт” ХХК (НУБИЭ) концессын гэрээний дагуу үйл ажиллагааг явуулж байгаа бөгөөд Монгол, Японы хамтын ажиллагааны бэлгэ тэмдэг болсон.

2020–2021 онд COVID-19 цар тахлын нөлөөгөөр нисэх буудлын үйл ажиллагаа саарсан боловч зорчигчдын эрэлт 2023 онд эргэн сэргэж, 2024 онд нийт 2.18 сая зорчигч хүлээн авсан байна. Үүнээс 1.76 сая нь олон улсын чиглэлийн, 420 мянга орчим нь дотоодын чиглэлийн зорчигч байв. Мөн тус онд нийт 11 мянган тонн ачаа тээвэрлэгдсэн бөгөөд үүнээс 7,780 тонн нь импортын, 3,220 тонн нь экспортын ачаа байжээ. Ийнхүү зорчигч болон ачаа тээврийн хэмжээ нь нисэх буудлын анхны төлөвлөлт, зураг төслийн хүчин чадлыг давж, агаарын тээврийн урсгал эрс нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор нисэх буудлын зарим байгууламжид хэт ачаалал, түгжрэл үүсэх болсон. “НУБИЭ” ХХК нь хэсэгчилсэн шинэчлэл, үйл ажиллагааны сайжруулалт хийж байгаа боловч ирээдүйд нэмэгдэх зорчигч, ачаа тээврийн эрэлтийг бүрэн хангахын тулд илүү цогц, суурь арга хэмжээ авах шаардлагатай байна. Иймд 2024 оны 9 дүгээр сард зохион байгуулагдсан Япон–Монголын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Монголын тал шинэ нисэх буудлын өргөтгөлийн төслийг хэрэгжүүлэхэд Японы талаас дэмжлэг үзүүлэхийг албан ёсоор хүссэн байна.

2025 оны зун нисэх буудлын орчмын бүсэд байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн судалгааг хийж гүйцэтгэсэн. Тус судалгааны хүрээнд агаар, ус, хөрсний бохирдлын хяналт, чичиргээ ба дуу чимээний үнэлгээ, нийгэм-эдийн засгийн нөхцөл байдлын шинжилгээг хийж гүйцэтгэсэн бөгөөд ирээдүйн нисэх буудлын өргөтгөлийн төлөвлөлтөд шаардлагатай суурь мэдээллийг бүрдүүлсэн.

2. Төслийн бүрэлдэхүүн хэсэг

Төслийн хүрээнд дараах байгууламж, дэд бүтцийг өргөтгөхөөр төлөвлөсөн:

• Зорчигч терминалын барилга
• Автомашины зогсоол
• Нэвтрэх зам
• Агаарын хөлгийн зогсоолын талбай (перрон)
• Явгалах зам
• Инженерийн хангамжийн дэд бүтэц

Тус төслийг Зам, тээврийн яам (ЗТЯ) хэрэгжүүлэх бөгөөд Хөгжлийн албан ёсны тусламжийн (ODA) зээлийн хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна. Төслийн бэлтгэл судалгааг 2025 оны 4 дүгээр сараас 2026 оны 5 дугаар сарын хооронд зохион байгуулах хуваарьтайгаар хэрэгжүүлж байна.

3. Байгаль орчин, нийгмийн төлөв байдлын судалгааны үр дүн

• Агаарын чанар:2014–2016 оны хяналт шинжилгээ болон 2020 оны Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ (БОННҮ)-ний судалгааны үр дүнгээр SO₂, NO₂ болон тоосны агууламж улсын стандартаас доогуур гарсан нь нисэх буудлын орчимд агаарын чанар ерөнхийдөө сайн байгааг харуулж байна. Үүнээс гадна, 2025 оны зуны агаарын чанарын судалгаагаар төслийн талбайн баруун хэсэгт том ширхэгт тоосонцрын агууламж стандарт хэмжээнээс бага зэрэг давсан боловч нийт хэмжилтийн үр дүн нь зөвшөөрөгдөх хүлцэх агууламжийн хүрээнд байсан.
• Усны чанар:Гадаргын болон гүний усанд хүнд металлын болон нянгийн бохирдол илрээгүй. Мөн нисэх буудлын ахуйн бохир усны менежмент зүй зохистой хийгдэж байна.
• Хог хаягдлын менежмент:Ахуйн болон аюултай хог хаягдлыг зохих ёсоор ангилан ялгаж, хадгалж, бүртгэл хөтөлдөг. Зохисгүй хог хаягдал хаясан болон зөрчилтэй тохиолдол илрээгүй.
• Хөрс, гүний усны бохирдол: Тос тосолгооны материал, химийн бодисын зөв зохистой менежмент нь асгарах эрсдэлийг бууруулдаг. Газрын доорх усанд ямар нэгэн бохирдол илрээгүй.
• Дуу чимээ, чичиргээ: Хэмжилтийн үр дүнгээр дуу чимээ, доргилтын түвшин нь байгаль орчны стандартыг хангаж байгаа боловч зарим оршин суугчид нисэх онгоцны дуу чимээ гол нөлөөлөл үзүүлж байгаа талаар санаа зовниж байгаагаа илэрхийлсэн.Ердийн нөхцөлд нисэх буудлын орчмын дуу чимээний түвшин стандарт хэмжээнээс давахгүй байгаа бол онгоц хөөрөх болон буух үеийн богино хугацаанд дуу чимээний түвшин түр хугацаанд стандартад заасан хэмжээнээс давдаг байна.
• Газрын суулт:Гүний усны зүй зохистой ашиглалтын үр дүнд газрын хотойлт болон суулт илрээгүй байна.
• Үнэр: Хог хаягдлын менежментийн болон ахуйн бохир ус цэвэрлэх арга хэмжээг үр дүнтэй хэрэгжүүлж буй тул үнэрийн бохирдол илрээгүй байна.
• Биологийн олон янз байдал: Нисэх буудлын орчимд шувуудын идэвхтэй байдал ажиглагддаг тул шувуудтай мөргөлдөх эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээг тогтмол хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Байгаль орчинд үзүүлэх өргөн хүрээний нөлөөлөл хязгаарлагдмал байна.
• Нийгмийн байдал:Зөвлөлдөх уулзалтуудаар орон нутгийн иргэд эдийн засгийн үр өгөөжид өндөр хүлээлттэй байгаагаа илэрхийлсэн ба дуу чимээ болон байгаль орчны нөлөөлөл үзүүлж болзошгүй нөлөөллийн талаар санаа зовниж байгааг тэмдэглэсэн. Мөн орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлтийн хувьд хүйсийн тэгш бус байдал ажиглагдсан.
• Осол эрсдэл ба аюулгүй байдал: Сүүлийн гурван жилийн хугацаанд Чингис хаан олон улсын нисэх буудлын орчимд нийт 48 зам тээврийн том, жижиг осол бүртгэгдсэн байна. Харин нисэх онгоцны үйл ажиллагаанд шувуудтай мөргөлдөх эрсдэл хэвээр байгаа тул зэрлэг амьтдын хяналт шинжилгээний арга хэмжээг тасралтгүй хэрэгжүүлж байна.
• Уур амьсгалын өөрчлөлт: Нисэх буудлын үйл ажиллагаанаас нүүрсээр ажилладаг дулааны станц, нислэгийн үйл ажиллагаа болон тээврийн хэрэгслийн хэрэглээнээс CO₂ ялгарч байна.

4. Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийг бууруулах арга хэмжээ

• Агаарын чанарын арга хэмжээ: Ус шүрших замаар тоос дарах, тээврийн хэрэгслийг тогтмол үзлэг шалгалт хийх, агаарын чанарын хяналт шинжилгээг тогтмол хийх.
• Усны чанарын хамгаалах арга хэмжээ:Тунадас шүүх хавхлаг, тос-усны ялгагч төхөөрөмж суурилуулах, зөөврийн бохир ус цэвэрлэх байгууламж ашиглах (барилга угсралтын ажлын явцад), онгоц угаасан саарал усны зохистой менежментийг авч хэрэгжүүлэх, гүний усыг хяналттайгаар ашиглах зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлэх.
• Хог хаягдлын менежмент: Хог хаягдлыг эх үүсвэр дээр нь ангилан ялгах, дахин боловсруулах, аюултай хог хаягдлын менежментийг зөв зохистой хэрэгжүүлэх, бүртгэл хөтлөх.
• Хөрс, гүний усны хамгаалалт: Химийн бодис хадгалах үед асгаралт, хөрсөнд нэвчилтээс урьдчилан сэргийлэх, тогтмол хяналт, үзлэг шалгалт хийх.
• Дуу чимээ, чичиргээний хяналт: Дуу чимээ бага үүсгэх тоног төхөөрөмж ашиглах, ажлын хуваарийг оновчтой болгох, тогтмол хяналт, үзлэг шалгалт хийх.
• Газрын суултаас урьдчилан сэргийлэх: Гүний усны ашиглалтыг зүй зохистой зохицуулж, хяналт шинжилгээг тогтмол үргэлжлүүлэн хийх.
• Үнэрийн бохирдлын хяналт:Хог хаягдлын зохистой менежмент, хог хаягдал түр хадгалах савны эрүүл ахуйн шаардлагыг хангах.
• Биологийн олон янз байдал ба шувуудтай мөргөлдөхөөс урьдчилан сэргийлэх: Эрчимжүүлсэн харуул, хяналтыг нэмэгдүүлэх, ургамлын хяналт мониторинг хийх, амьдрах орчныг зохицуулах, шувуудын идэвхийг хянах.
• Нийгмийн болон жендерийн арга хэмжээ: Эмэгтэйчүүдэд зориулсан байгууламжийг бий болгох, жендерийн сургалт зохион байгуулах, дарамт шахалтын эсрэг тогтолцоо нэвтрүүлэх, орон нутгийн иргэдтэй тогтмол хамтран ажиллах.
• Осол эрсдэл ба аюулгүй байдлын арга хэмжээ: Замын хөдөлгөөний удирдлагын төлөвлөгөө хэрэгжүүлэх, аюулгүй ажиллагааны сургалт зохион байгуулах, зэрлэг амьтдын эрсдэлийн менежментийг сайжруулах.
• Уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг арга хэмжээ: Байгаль орчинд бага нөлөө үзүүлэх тоног төхөөрөмж ашиглах, эрчим хүч хэмнэх үйл ажиллагааны дадал хэвшлийг төлөвшүүлэх, тээврийн хэрэгсэл болон тоног төхөөрөмжийн засвар үйлчилгээг тогтмол хийж гүйцэтгэх.

Эдгээр үнэлгээг хийж, зохих сэргийлэх, бууруулах арга хэмжээг хэрэгжүүлснээр төсөл хариуцлагатай, тогтвортой байдлаар хэрэгжих болно.

Хэрэв танд төслийн талаар санал, асуулт байвал дараах хаягаар бидэнтэй холбогдоно уу:

bulganbayar@mrt.gov.mn